PRACA Z TOWARZYSZEM

Początkowo, oprócz pracy w bibliotece i muzeum to­warzystwa, Czerski prowadził prace wykopaliskowe w ob­wodzie irkuckim. Plonem ich było zebranie  narzędzi kamiennych oraz kości zwierząt, którymi w tym okresie interesował się najwięcej. W roku 1873 razem z drugim zesłańcem, M. Hartungiem, chemikiem, odbył wyprawę w Sajany. Czerski zają się badaniami geologicznymi, Hartung zaś botanicznymi i entomologicznymi. W czasie tej wyprawy przekroczyli oni trzykrotnie pasma Tunkińskie i Kitojskie zbadali dokładnie ich budowę geologiczną, a ponadto uzyskali wiele nowych danych geograficznych, dzięki którym można było poprawić istniejące mapy. latach 1875 i 1876, na zlecenie oddziału Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Irkucku Czerski przepro­wadził badania geologiczne i paleontologiczne w Jaskim Niżnie-udinskiej, a następnie badania geologiczne doliny Irkutu w okresie czterech lat (1877-80), na zlecenie tegoż towarzystwa, Czerski prowadził badania geologiczne na obszarze całego pasa brzegowego Bajkału.

KARIERA NAUKOWA AŻ DO ŚMIERCI

Wiosną 1869 r., po pięcioletniej służbie, Czerski został zwolniony z wojska, z obowiązkiem jednakże w dalszym ciągu przebywania w Omsku. Przez ponad dwa lata Czer­ski, zarobkując bądź lekcjami, bądź pracując w prosek­torium miejscowego szpitala, co pozwoliło mu poznać dobrze anatomię, a szczególnie osteologię, kontynuował swoje wycieczki geologiczne do doliny Irtysza oraz kolek­cjonował zbiory paleontologiczne. W roku 1871 oddział Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego w Irkucku uzy­skał dla Czerskiego, prawdopodobnie dzięki staraniom grona uczonych grupujących się wokół tego oddziału, zezwolenie na jego przeniesienie się do Irkucka. Odtąd, znalazłszy się w gronie wybitnych i przyjaznych uczonych, mając do dyspozycji bogatą bibliotekę towarzystwa i mu­zeum, rozpoczął Czerski przy pomocy tych uczonych, a zwłaszcza Czekanowskiego, właściwą karierę naukową trwającą aż do śmierci (22 lata). Stronę materialną zabez­pieczono mu również, ofiarując stanowisko bibliotekarza towarzystwa.

WIELKIE WRAŻENIE

Wielkie wrażenie wywarły na Czerskim świeżo przełożone na rosyjski książki Darwina O pocJio- dzeniu gatunków i Podróż naokoło świata na okręcie „Beagle”, z zapałem czytał dzieła Lyella, Tyndalla oraz autorów rosyjskich z zakresu geologii, mineralogii i pale­ontologii. Jeszcze będąc w wojsku, poza godzinami służbo­wymi rozpoczął badania geologiczne w terenie, w okoli­cach Omska, a nawet, za zezwoleniem swych władz, odbył kilka wycieczek naukowych w dół Irtysza i w górę rzeki Om. Plonem tych ekskursji było przywiezienie szeregu kopalin wymarłych zwierząt i roślin, z których Czerski utworzył przy wymienionym klubie oficerskim rodzaj małego muzeum paleontologicznego. Zainteresował się nim w czasie swej bytności w Omsku znakomity podróżnik i przyrodnik rosyjski A. T. Middendorf, co dla dalszej kariery Czerskiego miało i w przyszłości pomyślne kon­sekwencje.

WYBITNY SAMOUK JAK CZERSKI

Nie mniej wybitne, a według niektórych uczonych ro­syjskich jeszcze większe zasługi dla naukowego poznania Syberii położył jego przyjaciel, a częściowo i uczeń, Jan Czerski (15 V 1845—25 VI 1892), geolog i paleontolog, po­dobnie jak Witkowski samouk. Jego kariera życiowa jest najlepszą ilustracją cytowa­nych wyżej słów A. Macieszy i zarazem najwymowniej­szym przykładem tężyzny moralnej i bezinteresownego oddania nauce, jaka cechowała wielu zesłańców polskich na Syberii.Skazany w osiemnastym roku życia za udział w po­wstaniu 1863 r. na zesłanie do Omska i wcielenie do tam­tejszego garnizonu jako szeregowiec, został po jakimś  czasie ordynansem w miejscowym klubie oficerskim. Tutaj, gdy przekonano się o jego inteligencji i znajomości kilku języków obcych, powierzono mu między innymi nadzór nad niewielką biblioteką garnizonu. To dało mu dogodną okazję do intensywnego dokształcania się w wol­nych chwilach.

MIMO UZNANIA I ZAPOWIADAJĄCEJ SIĘ KARIERY

Tego rodzaju opinii o Czekanowskim można znaleźć więcej w różnych wydawnictwach rosyjskiej i radzieckiej Aka­demii Nauk. Uczczono go ponadto kilkoma nazwami w na­zewnictwie geograficznym Syberii oraz w nomenklaturze przyrodniczej. Mimo takiego uznania i zapowiadającej się świetnie kariery naukowej, Czekanowski, podobnie jak Witkowski, pod wpływem depresji zakończył życie samobójstwemW nekrologu Rosyjskiego Towarzystwa Geograficz­nego, którego był przez wiele lat współpracownikiem, napisano: „…nazwisko jego, które stało się głośne nie tylko w Rosji, lecz i na zachodzie Europy, pozostanie pamiętne na zawsze, jako nazwisko jednego z wybitnych pionierów wiedzy geograficznej”.

INICJATOR WYPRAW

Czekanowski pro­wadził też przez cały czas obserwacje meteorologiczne i astronomiczne, gromadził zbiory paleontologiczne, bota­niczne, entomologiczne, a ponadto interesował się językami napotkanych plemion. Z tych względów prace jego oce­nione zostały wysoko zarówno współcześnie, jak i później.Inicjator wypraw oleniockich Czekanowskiego, członek zarządu Rosyjskiego Towarzystwa Geograficznego, akade­mik F. B. Schmidt tak pisał w przedmowie do jego Dzieńnika:Podróże te były najbogatsze w wyniki geologiczne spośród wszystkich, jakie kiedykolwiek podejmowane były na Syberii. Bogate treściowo prace Czekanowskiego … przetłumaczone na wszystkie języki… stały się dorobkiem nauki, a mapy opracowane przez niego w znacznym stop­niu zmieniły i dopełniły mapę Azjatyckiej Rosji”.

CENNE REZULTATY WYPRAW

W jakich warunkach odbywała się -wyprawa ilustruje między innymi fakt, że badacze na terenach przebytych pomiędzy Leną a Oleniokiem nie napotkali w ogóle ludzi. Inną ilustrację trudów wyprawy stanowi fakt, że co naj­mniej dwóch uczestników tych wypraw, zoolog Księżo- polski i meteorolog Miller, okupili je całkowitą utratą zdrowia i w konsekwencji przekreśleniem dalszej kariery naukowej. Mimo to rezultaty wypraw, dzięki energii i wytrwa­łości Czekanowskiego, były niezwykle cenne. Przyniosły przede wszystkim zasadnicze wiadomości o budowie geo­logicznej tej części Syberii. Nadto systematycznie dokony­wane zdjęcia topograficzne pozwoliły wnieść istotne zmiany do kartografii tych obszarów. 

TRZY WIELKIE WYPRAWY

Wypraw takich Czekanowski poprowadził trzy: pierwszą w 1873 r. nad Dolną Tunguzkę, drugą tzw. oleniocką, w 1874 r. do do­rzecza rzek Oleniok i Leny, oraz trzecią, w 1875 r., ponow­nie na te tereny. O tempie tych wypraw może dać pojęcie fakt, że tylko podczas trzeciej z wymienionych wypraw, która trwała 7 miesięcy, Czekanowski przebył ok.11 000 km, częściowo przez tereny zupełnie dotąd nie znane; ogółem zaś trasy jego wypraw wyniosły 25 000 km.Wyprawy Czekanowskiego poświęcone były wprawdzie badaniom geologicznym, niemniej jednak miały one rów­nież ogromne znaczenie ogólnogeograficzne, gdyż ten ogromny obszar pomiędzy Jenisejem, Leną a Morzem Arktycznym był wówczas bardzo mało znany, a na północ od południowego biegu rzeki Oleniok zupełnie nie znany.

BADANIA RZUCAJĄCE NOWE ŚWIATŁO NA STRUKTURĘ GEOLOGICZNĄ TERENÓW

Już te badania, rzucające zupełnie nowe światło na całą strukturę geolo­giczną tych terenów, a zwłaszcza gór Chamar-Daban, za­kończone ponadto opracowaniem mapy geologicznej guberni irkuckiej, zwróciły uwagę opinii naukowej na tego badacza i przyniosły mu w 1870 r. złoty medal Ro­syjskiego Towarzystwa Geograficznego. Rezultaty tych badań Czekanowski wydrukował w 1873 r. w tomie XI organu oddziału wschodniosyberyjskiego Rosyjskiego To­warzystwa Geograficznego, przy czym wypełniły one cały ten tom, obejmujący 400 stron. Innym rezultatem tych wypraw było powierzenie Cze- kanowskiemu przez Rosyjskie Towarzystwo Geograficzne misji poprowadzenia wypraw naukowych na mało znaną północ Syberii i przeprowadzenie badań na ogromnych obszarach pomiędzy Jenisejem a Leną.

NAJWIĘKSZA SŁAWA DZIĘKI SWYM OSIĄGNIĘCIOM NA SYBERII

Do tego samego kręgu zaliczyć można jeszcze zoologa Władysława Księżopolskiego również uczestnika ekspe­dycji oleniockiej Czekanowskiego w 1873 r., a także sze­regu wypraw Dybowskiego, zoologa Jana Kalinowskiego (ok. 1840— ok. 1940), towarzysza Dybowskiego na Kam­czatce, znanego bardziej z późniejszych podróży badaw­czych w Ameryce Południowej, wreszcie powstańca 1863 r., jakkolwiek obywatela szwajcarskiego, A. K. Parvexa, towarzyszącego Dybowskiemu w wyprawach w cha­rakterze preparatora okazów zoologicznych. Największą jednak sławę dzięki swym osiągnięciom naukowym na Syberii zdobyli geolog Aleksander Czekanowski (12 II 1833—30 X 1876) i również geolog i paleon­tolog Jan Czerski.Czekanowski rozpoczął swoje samodzielne badania geo­logiczne w 1869 r. od zbadania terenów i gór nadbrzeż­nych Bajkału oraz guberni irkuckiej.